3.5 Vektör Devre Denklemlerinin Grafik Çözümü

Bir mekanizmanın kinematik analizini yaparken mekanizmayı mümkün olan en basit şekilde çizmemiz yapacağımız işlerini kolaylaştırır. Bu nedenle uzuvlar bir çizgi ile gösterilebilir. Bu çizgilerin uçları bir sembolle gösterilmiş olduğundan, bu çizgiler gerçek anlamda vetördürler ve mutlaka bir ok şeklinde gösterilmelerine gerek yoktur. Yani genel olarak baktığımızda, mafsal merkezlerini (daima çakışan noktaları) değişik semboller (harfler) kullanarak işaretlediğimizde, elde ettiğimiz şekil, vektör devre denklelerinin grafik gösterimidir. Bu nedenle devre kapalılık denklemleri yazılabilmiştir. Grafik çözüm için yapılması gereken, bu şeklin belirli bir ölçekle kağıt üzerine çizilmesidir (veya bir bilgisayar paket programı kullanarak bilgisayar ekranında benzer bir şekilde çizim yapılabilir. Bu durumda mekanizma ne kadar küçük veya ne kadar büyük olursa olsun görüntüyü ölçeklendirebildiğimizden gerçek boyutlar kullanılabilir).

Birisi sabit uzuv olmak üzere size dört çubuk verilir ve bunları bir zincir haline getirmeniz istenirse, çözüm tek değildir.

Görüldüğü gibi üç farklı mekanizma elde edilmiştir. Sabit uzva bağlı uzuvların sağ-sol yer değiştirmesi yeni bir mekanizma değildir (sadece aynı mekanizmanın ön veya arka görünüşü olur). Öyle ise bir mekanizmanın tanımlanmış olması için sadece uzuv boyut-larının bilinmesi yeterli değildir. Hangi uzvun hangi uzva hangi mafsalla bağlı olduğuda bilinmelidir.

Mekanizmanın monte edilmiş bir konumu biliniyor ise, hareket sırasında uzuvların gelebileceği konumlar sınırlandırılmış ve mekanizmanın hareketi belirlenmiş olacaktır. Şimdi, bu mekanizmanın ekseni A0 olan döner mafsalı (2 uzvunu) 12 açısından 12' açısına getirdiğimizde diğer uzuvların konumunu bulalım.

A noktasının yeni konum vektörü (A0A') 12' verildiğinde şiddet ve yönü bilinmektedir. Vektör devre denklemi:

A0A + AB = A0B0 + B0B

A noktası A' (biliniyor) ve B noktası B' (bilinmiyor) ile değiştirildiğinde, B noktası daima çakışan nokta olduğundan bu yeni konum için:

A0A' + AB' = A0B0 + B0B'

olacaktır. Bu denklem aynı zamanda:

A'B' = A0B0 - A0A' + B0B'

veya:

A'B' = A'A0 + A0B0 + B0B'

şeklinde yazılabilecektir. A'A0+A0B0 vektör toplamı A'B0 vektörüdür. A'A0 ve A0B0 vektörleri şiddet ve yön olarak bilinmektedir. A'B' ve B0B' vektörlerinin boyutları bilinmektedir. Bu vektörlerin başlangıç noktaları olan A' ve B0 noktalarının konumu bilindiğine göre, B noktasının yeni konumu B' nü belirlemek için A' merkezli AB yarı çaplı bir yay ile B0 merkezli B0B yarı çaplı bir yay çizdiğimizde bu yayların kesiştikleri nokta B' konumunu belirleyecektir.

Bu iki yayın iki kesişme noktası (B' ve B") olacaktır. Ancak bu kesişme noktalarından birine mekanizma ilk verilmiş olan A0ABB0 konumundan geçebilmesi için mafsallardan birinin sökülüp bir uzuv hareket ettirildikten sonra yeniden bağlanması ile mümkün olacaktır. Eğer bu iki daire kesişmez ise, mekanizma verilmiş olan yeni 12' açısı için monte edilmiş olarak bulunamaz.

Başlangıçta, aynı uzuvlar yukarıda gösterildiği gibi monte edilmiş olarak verilse ve 2 uzvu 12 açısından 12' açısına getirdiğimizde diğer uzuvların konumunu bulmak ister isek, bu sefer çözüm farklı olacaktır.

Görüldüğü gibi A' den AB yarıçaplı daire ve B0 dan B0B yarıçaplı daireler B' ve B" noktalarında kesişir. Mekanizmanın verilen A0ABB0 konumundan A0A'B'B0 konumuna geçebilmesi için demonte edilmesi gerekecektir. Bu sefer verilen başlangıç konumuna gore çözüm A0A'B"B0 konumu olacaktır.

Bu yöntem iki kenarı ve kenarlar arasında kalan açısı verilen bir üçgenin üçüncü kenarının ve açılarının bulunması (AA0B0 üçgeni: A0A ve A0B0 kenarı ile 12 açısı verili-yor, üçgenin bilinmeyen B0A kenarı ve B0A nın A0B0 ile yaptığı açı belirleniyor) ve ikinci olarak üç kenarı bilinen bir üçgenin (ABB0 üçgeni: AB, BB0 uzuv boyutları olduğundan ve AB0 ilk üçgenin çözümü sonucu biliniyor) çiziminden farklı bir yöntem değildir.

ÖRNEK:

Şekilde gösterilmiş olan mekanizmayı ele alalım. Bu mekanizmada bulunan uzuvların konumunu 2 uzvunun açısal konumu 12' iken bulalım. Vektör devre denklemi:

A0A = A0B0 + B0C + CA     olacaktır.

A0B0 vektörünün uzunluğu ve açısı sabittir. A0A vektörünün ise boyutu sabit olup açısal konumu bağımsız değişken 12 nin değeri ile belirlenir. B0C vektörünün sabit bir boyu vardır. Buna karşın CA vektörünün hem boyutu hemde yönü değişecektir. Ancak B0C ve CA vektörleri birbirlerine diktir ve daima böyle kalacaklardır (4 uzvu üzerinde A noktası anlık çakışan nokta olduğundan değişecektir, ancak CA vektör yönü 4 uzvu üzerinde kayar çift ekseni olduğundan daima B0C vektörüne diktir). ACB0 noktaları daima bir dik açılı üçgeni oluşturacaktır. Dört çubuk mekanizmasında yapıldığı gibi A0 ve B0 noktalarını yerleştirdikten sonra ilk olarak verilen 12' açısı ile A' noktasını yerleştirilmiş olan A0 ve B0 noktalarına göre yerleştirelim. B0 merkezli, B0C yarıçaplı daireyi çizelim. A' noktasından bu daireye teğet çizildiğinde kesişen nokta C noktası olacak ve ACB0 açısı dik açı olacaktır. Bu şekilde 3 ve 4 uzuvlarınıbn yeni konumları belirlenmiştir.

Mekanizmanın tam bir devir için hareket analizi yapılması istenildiğinde, belirli derece aralıklarda yukarıda anlatılmış olan işlemler tekrarlanır. Böyle bir analiz ile mekanizmanın animasyonu gerçekleştirilebilir ve var ise sınır konumları (örneğin 12 değerinden sonra saat yelkovanı yönünde veya ters yönünde mekanizmanın kilitlendiği konumları) veya 4 uzvunun dönme yönünü değiştirdiği 12 değerlerini belirlenebilir.

 

ÖRNEK:

Şekilde gösterilmekte olan krank-biyel mekanizmasını ele alalım. Bağımsız değişken 2 uzvunun 1 sabit uzvuna göre açısal konumudur. Vektör devre denklemi:

A0A + AB = A0Q + QB

Kompleks sayılar ile (A0A=a2, AB=a3)

Dikkat edilir ise, s14 konum değişkeni ile A0Q sabit uzaklığı (eksantriklik; 1 uzvu üzerinde A0 döner mafsalının kayar mafsal eksenine dik uzaklığı=c) ayırmak için A0B vektörü dik bileşenleri ile yazılmıştır. Bu vektör devre denkleminde, AB vektörünün yönü ve QB vektörünün boyutu bilinmeyen konum değişkenleridir.

Bu mekanizmanın verilen bağımsız parametre değerine göre her hangi bir konumunu bulmak için ilk olarak A noktasının konumu belirlenir (A'). B noktasının yörüngesi sabit uzva göre kayar çift ekseni olacağından ve A noktasına uzaklığı (AB) sabit olduğundan, belirlenen A noktası merkezli AB yarıçaplı yay çizildiğinde kayar çift eksenini B noktasında kesecektir (B').

Problemi sistematik olarak çözmek için, A0 merkezli A0A yarıçaplı daire, A noktasının değişik krank açıları için geometrik yerini verecektir. Açıyı belirli sayıda aralıklara bölelim (genellikle bu bölme, istenilen hassasiyete göre 50 veya daha ufak aralıklarda yapılır. Ancak yöntemi göstermesi ve şeklin dahada karmaşık olmaması için şekilde 300 aralıklar seçilmiştir). Belirlenen bu A noktalarının değişik konumlarına Ai di-yelim (i= 1,..12). Ai merkezli ve AB yarıçaplı daire yayları çizdiğimizde her bir yay kayar mafsal ekseni ile Bi noktasında kesişecektir. Bundan sonra pistonun (4 uzvu) krank dönmesine göre hareket diyagramı isteniyor ise, her konum için s14i uzaklığı ölçülerek belirli bir ölçekde çizilebilir.

Her hangi bir konum değişkeninin bağımsız konum değişkenine göre değişimini gösteren diyagrama hareket diyagramı denir. Eğer bağımsız değişkenin zamana göre değişimi sabit ise (sabit hızda tahrik) bu durumda hareket diyagramında her hangi bir noktada eğim o konum değişkeninin o an için zamana göre değişimini (türevini, açısal hızını) verecektir. Bu diyagramlar kullanılarak mekanizmaların sınır konumlarını veya kritik durumları belirlemekte mümkündür.

Yukarıda bir dört çubuk mekanizmasında 2 uzvunun açısal yer değişimine göre 4 uzvunun açısal yer değişimi gösterilmektedir. Başka uygulamalarda sabit uzva bağlı olmayan uzvun (biyel uzvu) her hangi bir noktasının yörüngesi önemli olabilir.

(A0A=1, A0B0=2, AB=B0B=BC=2.5 birim)

Yukarıda hareketinin belirli bir kısmında biyel noktası yörüngesi yaklaşık bir doğru olacak şekilde tasarlanmış bir dört-çubuk mekanizmasında bu biyel noktasının yörüngesi görülmektedir. Bu eğriler biyel eğrileri olarak adlandırılır.

Grafik analiz pergel, cetvel gibi çizim aletleri ile yapılabildiği gibi, AutoCad®, CadKey® gibi çeşitli paket programlar kullanılarak bilgisayar ortamındada yapılabilir. Bazi ek programlar ile mekanizmanın bilgisayar ortamında animasyonuda mümkündür. Grafik analiz bilhassa konuya yeni başlayanlara kavramları görsel olarak verdiğinden çok yararlı olmaktadır.

AutoCad® gibi bir paket program kullanıldığında.

Mekanizmada birden çok devre var ise, bu devreler çoğunlukla teker teker çözülebilir. Yukarıda gösterilen mekanizma bir karıştırıcıyı yukarı-aşağı hareket ettirmek içindir. A0A uzvuna bir kol bağlı olup hareket elle bu uzva verilir.

A0ABB0 (1,2,3 ve 4uzuvları) birinci devreyi oluşturmaktadır. Vektör devre denklemi (B mafsalını söküp takarak):

A0A + AB = A0B0 + B0B

Bu vektör devre denklemi A0A uzvunun yeni bir konumu için bir dört-çubuk mekanizmasında gösterildiği gibi çözülebilir ve B noktasının konumu bulunur.C noktası 3 uzvu ve D noktası 4 uzvu üzerinde olduğundan yeni AB konumları belirlendikten sonra sabit uzuv boyutları kullanılarak C ve D noktalarının yeni konumları bulunur.(3 uzvu üzerinde B ve A noktalarının konumu bilindiğine ve C noktası BA doğrusu üzerinde olup B den 90 mm uzakta olduğuna göre C noktasının konumu ve D noktası 4 uzvu üzerinde olduğuna, bu uzuv üzerinde B ve B0 noktalarının konumu bilindiğine, D noktası B0B doğrusu üzerinde ve B0 dan 189.5 mm uzakta olduğuna göre D noktasının konumu belirlenir) .

İkinci olarak BCEDB (3,6,5 ve 4 uzuvları) devresini göz önüne alalım. Bu devre için Vektör devre denklemi:

BC + CE = BD + DE

yazılabilir. Bu vektör devre denkleminde BC ve BD gerek uzunluğu ve gerek yönü bilinen iki vektördür. CE ve DE vektörlerinin ise boyutları uzuv boyutu olduğundan bilinmektedir. C ve D noktaları birinci devre denkleminin çözülmesi ile yukarıda açıklandığı gibi belirlendikten sonra, üç kenarı bilinen CED üçgenini çizmemiz gerekmektedir. Öyle ise C merkezli CE yarı çaplı bir daire yayı ile D merkezli DE yarı çaplı daire yayının kesişme noktası E noktasının ve dolayısı ile tüm uzuvların konumunu belirler (her uzuv üzerinde iki noktanın konumu belirlenmiş olur).

Bazı karmaşık mekanizmalarda konum analizi her bir devrenin ayrı ayrı ve sıra ile çözülmesi mümkün olmayıp, örneğin iki devrenin birlikte çözümü gerekebilir. Bu durumlarda devre denkleminin grafik çözümü deneme-yanılma yöntemini gerektirecekti. Örneğin yukarıda görülen mekanizma için devre denklemleri:

PA0 + A0A = PB0 + B0B + BA

PQ + QC = PB0 + B0B + BC

Yazılabilir. Her iki denklemdede üç bilinmeyen konum parametresi bulunmakta, toplamda ise dört bilinmeyen konum parametresi bulunmaktadır. (A0A kol açısı verildiği kabul edilmektedir. Birinci denklemde: B0B nin açısal konumu, BA nın hem açısal konumu ve hemde boyutu; İkinci denklemde ise, QC boyutu, B0B nin açısal konumu, BC nin açısal konumu bilinmeyen konum parametreleridir. BC ve BA vektörlerinin açısal konumu aynı olduğundan, toplam 4 bilinmeyen konum parametresi vardır.

B noktasının geometrik yeri B0 merkezli B0B yarıçaplı bir daire yayıdır. C noktasının geometrik yeri ise kayar mafsal ekseni olan doğrudur. Giriş kolunun açısal konumu belirlendiğinde konumu belli olan A noktası ise BC doğrusu üzerinde olmalıdır. Deneme yanılma ile BC uzunluğu sabit doğruyu B ve C yörüngelerini sağlayacak şe-kilde hareket ettirerek A noktasının Bu doğru üzerinde bulunduğu konumu bulmamız gerekmektedir. Sağlanması gerekenler:

a) B noktası B0B yarıçaplı ve B0 merkezli bir yay üzerinde

b) C noktası kayar mafsal ekseni ile belirtilen doğru üzerinde,.

c) 4 uzvunu belirleyen BC doğrusu giriş kolu açısı ve A0A boyutu ile belirlenmiş olan A noktasından geçmesi gerekmektedir.

 

contents of lecturehome page©es